In een zaal op de eerste verdieping van het luxe Van der Valk-hotel in Haarlem geeft logopedist Carine Manderfeld haar tweedaagse Basiscursus Dyslexie: praktisch van A tot Z. Ik pik het laatste uur van de eerste dag mee. Een paar jaar geleden volgde ik een dag over (begrijpend) lezen met jeugdliteratuur. Carine is met haar eigen bedrijf Cursuscentrum KWeC op diverse gebieden rondom lees- en schrijfonderwijs actief en gebruikt in haar praktijk veel kinderboeken. Wat is de relatie tussen logopedie en kinderboeken?
Dummie de Mummie in drievoud
Als ik binnenkom is Carine met haar cursisten een case aan het bespreken van een jongen die te veel ‘radend’ leest en dus veel fouten maakt. Ze wil hem vloeiender en foutloos laten lezen. Dat doet ze door eerst een bladzijde voor te lezen, daarna samen met hem dezelfde tekst hardop te lezen (koorlezen) en daarna de jongen dezelfde tekst alleen te laten lezen. Hij herkent nu veel woorden en leest het vol zelfvertrouwen en vloeiend voor. Aan zijn intonatie hoor je dat hij begrijpt wat er staat. Dit is de “voor-koor-door”-methode. Ze lezen Dummie de Mummie van Tosca Menten, want dat vindt hij een leuke serie. Als beloning leest Carine hierna twee bladzijdes aan hem voor.
Carine zweert bij het gebruik van kinderboeken. Ze zou ook tekstjes uit een leesmethode kunnen gebruiken, bijvoorbeeld teksten waarin bepaalde spellingsmoeilijkheden aan bod komen, zoals sch, au, ou, aai, eer, air, maar dit doet ze heel bewust niet. Dergelijke teksten halen het natuurlijk niet bij een leesboek met een verhaal waarin je kunt verdwijnen en waarin je wilt doorlezen. Dat blijkt wel uit het feit dat het kind nog twee bladzijdes voorgelezen krijgen echt als een beloning ziet. Dat bereik je niet met losse teksten.
De eerste dag is bijna ten einde. Carine sluit af met een boekenrondje, waarin ze vertelt over de inhoud van diverse kinderboeken en aandacht schenkt aan dingen als lettertype, vormgeving en taalgebruik. Ze laat ook de Makkelijk Lezen Tip 25, de Top40 Kinderboeken en de Grote Vriendelijke 100 zien. Alle boeken die ze bespreekt liggen op een tafel uitgestald.
De cursusdag is om en ik mag Carine nog wat vragen stellen.
Mensen denken dat logopedisten vooral werken aan spraakstoornissen, zoals slissen en stotteren, maar jij leert kinderen lezen. Hoe zit dat?
‘Logopedie gaat over stem, spraak, taal en gehoor,’ vertelt Carine. ‘Ik ben gespecialiseerd in lezen en spelling. Zwakte bij de lezen en spelling ligt altijd bij de fonologie (klankleer). Peuters die hardnekkig toel blijven zeggen in plaats van stoel, kleuters die moeite hebben met het snel benoemen van bepaalde reeksen en leerlingen in groep 3 die moeite hebben met het aanleren van de tekenklankkoppeling of letters ‘omgooien’ in losse woorden (straat lezen in plaats van staart) zijn kinderen die moeite zouden kunnen krijgen met lees- en/of spellingproblemen. De basis ligt bij een zwakke fonologie. Gespecialiseerde logopedisten kunnen deze kinderen extra ondersteunen en ook kun ouders en leerkrachten.
Jij gebruikt veel kinderboeken in jouw praktijk. Waarom vind jij taal in kinderboeken zo belangrijk?
Carine: ‘In kinderboeken zitten veel woorden die kinderen niet zo vaak horen. Heb je goede boeken met rijke taal, dan komen daar ook goede complexe zinnen in voor, waardoor kinderen ook daarmee in aanraking komen. Als je minder dan 1 minuut per dag leest zien kinderen 8000 woorden per jaar. Als je 20 minuten leest is dat 1,8 miljoen woorden.’
Leerkrachten vinden het vaak lastig om de ouders te stimuleren om voor te lezen of samen met hun kind te lezen. Heb je het idee dat logopedisten meer invloed op ouders hebben?
Carine: ‘Absoluut! Bij ons komt het kind met een ouder naar de praktijk. De ouder ziet hoe wij het aanpakken, wat het effect daarvan is en we geven instructies over thuis samen lezen. Helaas zijn er nog maar weinig logopedisten werkzaam op scholen. Als dat zo is, is het bijna altijd op het special onderwijs. Ouders zijn er dan vaak niet bij, maar ik zeg altijd: scholen hebben ook een voordeur. Het is heel belangrijk om ouders te laten zien hoe ze met hun kind aan de slag kunnen gaan met boeken. Als ouders hun kind hardop laten lezen en het kind maakt een fout, dan zeggen de ouders dikwijls: “Kijk nou eens goed!” Het kind kijkt heus goed, maar het weet gewoon niet wat er staat. Zo’n interventie is veel minder zinvol en vaak frustrerend voor een kind. Een kind goed betekenisvol begeleiden met de ontwikkeling van het fonemisch bewustzijn, het vloeiend leren lezen met aandacht voor de prosodie (ritme, klemtoon, toonhoogte, intonatie enz.) en daar effectief feedback op geven is een vak. Daar kunnen logopedisten niet alleen leerlingen, maar ook leerkrachten en ouders bij begeleiden.’
Kun je nog wat meer vertellen over de trainingen die je geeft?
Carine: ‘Deze zijn bedoeld voor leerkrachten, logopedisten, onderwijsassistenten, orthopedagogen en psychologen. Ik laat zien wat in de praktijk wel en niet werkt en onderbouw dat vanuit de theorie. Daarvoor gebruik ik vaak leesfilmpjes, zoals van de jongen met wie ik uit Dummie de Mummie las. Kinderen filmen is een goede manier om de ouders te laten zien wat werkt en wat ze zelf kunnen doen. Leerkrachten zouden ons ook vaker kunnen bellen. Als een kind logopedie krijgt, is het voor hen heel interessant om te weten wat we doen en hoe we elkaar kunnen aanvullen. Helaas gebeurt dat nog veel te weinig. Andersom zeg ik ook altijd tegen de logopedisten: werk in een doorgaande lijn met de school. Voor een leerling is het fijn om door te lezen in hetzelfde boek bij logopedie en om ook met dezelfde spellingcategorieën bezig te zijn als in de klas. We hebben elkaar echt nodig om de leerlingen zo effectief mogelijk te kunnen begeleiden.’
“Leerkrachten zouden ons vaker kunnen bellen. We hebben elkaar echt nodig om de leerlingen zo effectief mogelijk te kunnen begeleiden.”
In jouw boekenrondje zitten prentenboeken, non-fictie, poëzie en leesboeken. Er zijn boeken met taalgrapjes, humor, meeslepende verhalen en mooie tekeningen. Hoe kies jij de boeken?
Carine: ‘Ik lees niet alleen literaire boeken – al wil ik daar wel naartoe –, maar ik probeer samen met kinderen te ontdekken wat ze leuk vinden. Ik probeer kinderen verschillende genres aan te bieden. Soms beginnen we met graphic novels. Zodra ze dat niveau aankunnen, ga ik richting de jeugdliteratuur, omdat ik daarmee beter kan werken aan taalontwikkeling en woordenschat. Ik kies dan juist de boeken die ze zelf niet oppakken. Voor sommige kinderen werken informatieve boeken heel goed. Ik vind het heel belangrijk om nieuwe boeken te hebben, dus dat we niet blijven hangen in Pinkeltje of à la Bibi Dumon Tak, Wipneus en Pim.
Uiteindelijk wil ik dat ze vloeiend en met begrip lezen en ook thuis leeskilometers maken. Daarvoor gebruiken we onder andere leeskanjer-medailles en de meetlinten van Ikea. De snelle lezers mogen één cm inkleuren per gelezen bladzijde, de langzamere lezers een inch.’
Ik zag dat je in de training ook aandacht geeft aan Raadgedicht. Lees je met kinderen ook gedichten?
Carine: ‘Zeker! Soms zijn kinderen hun boek vergeten en dan is het heerlijk om er een dichtbundel bij te pakken. Gedichten kun je meerdere keren lezen om ook naar de diepere laag erin te gaan. De eerste keer gaat het om technisch lezen. De tweede keer kun je samen gaan kijken wat er precies bedoeld wordt.’
Heb jij bijvoorbeeld voorkeur voor een bepaald lettertype voor dyslexie?
Carine: ‘Alle kinderboeken zijn goed voor leerlingen met leesproblemen of dyslexie. Het ene kind vindt een speciaal dyslexie lettertype prettig en het andere niet. Dat blijkt ook uit de onderzoeken: het is heel persoonlijk. Vraag dus altijd aan de leerling zelf wat hij/zij wil. Boeken van Geronimo Stilton zijn heel druk met veel verschillende lettertypes. Ik vind het zelf helemaal niks, maar ik heb de boeken wel in mijn praktijk, want veel kinderen vinden het juist leuk om ermee te leren lezen.’
Jij hebt zelf het luisterboek Ridder Mark uitgegeven met muziek erbij. Waarom is dat?
Carine: ‘Als je lezen moeilijk vindt, kost dat heel veel energie. De ingesproken tekst en de muziek zorgen voor ondersteuning, meer begrip en ontspanning, omdat het werkgeheugen van de leerlingen die moeite hebben met lezen minder belast wordt. De muziek van het luisterboek Ridder Mark is dan ook speciaal voor het verhaal gecomponeerd door schrijver en muzikant Jurriaan Klomp.
(Zie de website van Ridder Mark.)
Wat vind je van luisterboeken voor kinderen die moeite hebben met lezen? Ik zeg tegen kinderen vaak dat ze van mijn serie Robotoorlog het eerst boek kunnen luisteren via de Online Bibliotheek. De andere delen kunnen ze dan zelf lezen.
Carine: ‘Luisteren en zelf lezen is ondersteunend aan elkaar. Je kunt afwisselen één hoofdstuk luisteren en zelf lezen. Je kunt ook luisteren en meelezen tegelijk. Hardop lezen is vaak te moeilijk in het tempo van een luisterboek, maar in je hoofd meelezen is heel effectief, want kinderen krijgen dan zowel auditieve als visuele input. Hoe meer multisensorieel iets binnenkomt, hoe makkelijker het richting het langetermijngeheugen gaat. Elk woord dat vloeiend voorgelezen wordt, en wat zij op dat moment ook als heel woord zien, wordt als woordbeeld opgeslagen in de hersenen. Hoe meer woordbeelden er goed opgeslagen zijn, hoe vloeiender een kind gaat lezen.’
Bij het boekenrondje was Carine kritisch over een non-fictie boek over games waarin achter het woord Fornite tussen haakje de fonetische uitspraak stond. Dat lijkt een goed hulpmiddel, maar zorgt er juist voor dat een verkeerd woordbeeld in de hersenen opgeslagen wordt. Ik begrijp nu haar advies om die fonetische uitspraak weg te lakken.
Tot slot. Theaterlezen of toneellezen is heel erg populair. Hoe denk jij hierover?
Carine: ‘Het mooie van toneellezen is de prosody: de uitspraak, de intonatie, de expressie en het ritme. Het is wel belangrijk voor het zelfvertrouwen van zwakke lezers dat je kinderen niet onvoorbereid voor de klas zet om een tekst hardop te lezen. Laat ze eerst in kleine groepjes oefenen. Langzaam en met de juiste intonatie lezen is de weg richting vloeiend en met begrip lezen. Dat is wat we willen bereiken.’
Links
Kwec, Cursussen dyslexie, dyscalculie, logopedie, handschrift en coaching
Ridder Mark, luisterboek met muziek
Online Bibliotheek, luisterboeken en e-boeken
Raadgedicht, Raad mee. Welk woord past in het gedicht?
Makkelijk Lezen Tip 25
Top40 Kinderboeken
Grote Vriendelijke 100
